پیشنهاد ارائه درس جامعه‌شناسی محیط زیست در دانشگاه ما� - انجمن جامعه شناسی ایران

محیط زیست و طبیعت از جایگاه ویژه‌ای در مکتب اسلام برخوردار است و جمهوری اسلامی ایران نیز که مبتنی بر ارزش‌های والای اسلامی است اهمیت خاصی برای آن قائل شده است به طوری‌که مطابق اصل پنجاهم قانون اساسی در جمهوری اسلامی «حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشد وظیفه عمومی تلقی می‌گردد از این‌رو فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است.»علاوه بر این، درسند چشم‌انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران آمده است که جامعه ایران در افق این چشم‌انداز از این ویژگی برخوردار است: «برخوردار از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تأمین اجتماعی، فرصت‌های برابر، توزیع مناسب، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر تبعیض و بهره‌مند از محیط زیست مطلوب.»به موازات اهمیت دینی و ملی محیط زیست، جمهوری اسلامی ایران دارای عضویت در کنفوانسیون‌های مختلف بین‌المللی در زمینه محیط زیست است که ضرورت پرداختن علمی به ابعاد متفاوت محیط زیست را ضروری می‌سازد.از جمله قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنفواسیون تنوع زیستی در تاریخ ٦ /٣/ ١٣٧٥ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است. همان‌طورکه در مقدمه کنوانسیون تنوع زیستی منعقده در کنفرانس سران زمین در سال ١٩٩٢ میلادی آمده، کشورهای عضو از جمله جمهوری اسلامی ایران «با آگاهی از ارزش ذاتی زیستی و ارزش‌های اکولوژیک، ژنتیکی، اجتماعی، اقتصادی، علمی، آموزشی و فرهنگی بازآفرینی و زیبایی‌شناسانه انواع زیستی و اجزای آن و نیز با آگاهی از اهمیت تنوع زیستی برای تکامل و حفاظت از سیستم‌های حفظ حیات زیست و تأیید این مطلب که حفظ تنوع زیستی مسأله‌های بشریت است.» اهمیت محیط زیست چه در ابعاد منطقه‌ای و ملی و چه در بعد بین‌المللی ضرورت توجه علمی به عوامل مختلف به ویژه نقش عوامل انسانی در تخریب یا حفظ محیط زیست را به همراه داشته است.در این راستا، رابطه انسان و محیط زیست به صورت خاص مورد توجه جامعه‌شناسان و اندیشمندان علوم اجتماعی سراسر جهان قرار گرفته است. با افزایش نقش محیط زیست در زندگی اجتماعی و ضرورت شناخت علمی ابعاد گوناگون ارتباط جامعه و محیط زیست، جامعه‌شناسی محیط زیست به سرعت به یک عنوان درسی تبدیل شد و اکنون بیش از سه دهه است که درس جامعه‌شناسی محیط زیست در مراکز آموزش عالی دانشگاه‌های جهان تدریس می‌گردد و دانشجویان رشته‌های مختلف علوم اجتماعی در همان دوره لیسانس با اصول و مبانی جامعه‌شناسی محیط زیست آشنا می‌شوند.بدیهی است اهمیت و ضرورت پرداختن به محیط زیست از نگاه جامعه‌شناسی مستلزم آشنایی دانشجویان علوم اجتماعی با این درس و مطالب آموزشی آن است. فی‌الواقع، گذراندن این درس می‌تواند به مقدار بسیار زیادی میزان درک و قابلیت استفاده کنندگان را اعتلا بخشد به گونه‌ای که بتواند به‌طور موثر در تلاش‌های پیگیر جهت توسعه پایدار جهانی هر چه بیشتر سهیم شوند.جامعه‌شناسی محیط زیست شاخه‌ای نوین از جامعه‌شناسی است که زمینه‌های بروز آن به اواسط دهه ١۹٧٠ بر می‌گردد. البته زمینه‌های قبلی آن در مردم‌شناسی و جغرافیا وجود داشته و در واقع پیش از این در اوایل قرن نوزدهم جغرافی‌دانان تحت عنوان جغرافیای انسانی از آن نام می‌بردند. جامعه‌شناسی محیط زیست عمدتا به بررسی علمی رابطه میان جامعه مدرن و بحران‌ها و مسائل محیط زیست می‌پردازد. جامعه‌شناسی محیط زیست به عنوان شاخه‌ای از جامعه‌شناسی به بررسی اشکال مختلف تعامل میان جامعه انسانی و محیط زیست پرداخته و در این میان بیشتر بر ابعاد اجتماعی پیرامون محیط‌های طبیعی و بشرساخته متمرکز است.از جمله ویژگی‌های خاص درس «جامعه‌شناسی محیط زیست»در مقایسه با سایر دروس علوم اجتماعی این است که به علت خاصیت میان‌رشته‌ای و ماهیت فکری تقاضاها در این زمینه، این نکته حائز اهمیت فرهنگی فوق‌العاده‌ای است که در این درس آن‌گونه محتوای آموزشی به دانشجویان ارایه می‌شود که در رشته‌های دیگر نیز قابلیت کاربرد دارد.علاوه بر این، گرچه هر نوع اطلاعات قبلی باعث افزایش یادگیری مطالب آموزشی خواهد شد ولی از آنجا که این درس، مقدماتی است، دانشجویان نیازی به پیش‌زمینه در رشته جامعه‌شناسی یا محیط زیست ندارند. مشخصات کلی ،برنامه و سرفصل درسسرفصل پیشنهادی برای این درس به شرح زیر است. تعداد واحد: ٢نوع واحد : نظریپیشنیاز: -هدف : آشنا ساختن دانشجویان با کلیات و مبانی جامعه‌شناسی محیط زیست، ارتباط جامعه‌شناسی محیط زیست با سایر رشته‌های نزدیک به نحوی که در عین آشنایی، دانشجو به نقد و تعمیق در آن بپردازد.سرفصل درس : 3٤ ساعت- خاستگاه‌های جامعه‌شناسی محیط زیست-محیط‌های زیست طبیعی و محیط‌های زیست مصنوعی (تعریف طبیعت و محیط زیست انسان، محیط‌های زیست طبیعی و محیط‌های زیست مصنوعی)-تغییرات محیط زیست (توسعه اجتماعی و محیط زیست صنعتی شده، شهرنشینی، چرخه‌ی تولید و مصرف)- محیط زیست و مسائل آن در روستا و شهر -آلاینده‌های محیط زیست (انواع آلودگی‌ها، آگاهی و اهمیت آلودگی، حساسیت نسبت به مخاطرات محیط زیستی)- تعریف محیط زیست ( تغییر نگرش‌ها ، ریشه‌های نوین حفظ طبیعت‌، توسعه محیط زیست‌گرایی)- سیاست و محیط زیست ( مدیریت محیط زیست، تکنولوژی و محیط زیست)-توسعه پایدار و محیط زیست (شهرنشینی صنعتی‌شده، بازیافت زباله، مصرف انرژی، انرژی هسته‌ای به عنوان انرژی پاک، الگوی مصرف)-جهانی شدن و محیط زیست (جهانی شدن، گرم شدن کره زمین، افزایش آب دریاهاو آقیانوس‌ها، تخریب لایه ازون ، تغییرات جوی و محیط زیست، بیوسفر به عنوان محیط زیست، مسایل جهانی محیط زیست و راه حل‌های جهانی)- دین ، اخلاق و محیط زیست ( نقش دین در شکل‌دهی به نگرش نسبت به محیط زیست)-نظریه‌های جامعه‌شناسی محیط زیست (واقع‌گرایی انتقادی، ساختارگرایی اجتماعی، هم‌ساختارگرایی، چرخه تولید و بازتولید، مدرنیزه شدن اکولوژیک، جامعه خطرپذیر)-شهروندی و محیط زیست (رابطه بین شهروندی و محیط زیست، امکانات و محدودیت‌های شهروندی جهت دستیابی به توسعه پایدار، آموزش محیط زیست و شهروندی).

Selected Bibliography

Dickens, Peter (2004) Society and Nature: Changing Our Environment, Changing Ourselves, Cambridge University Press.Beck, Ulrich (1992) Risk Society. London: Sage.Cudworth, Erika (2003) Environment and Society. London: Routledge.Eder, Klaus (1996) The Social Construction of Nature. London: Sage.Schnaiberg, A and and Gould, K. (2000) Environment and Society. Blackburn Press.

Smith, MJ (Ed) (1999) Thinking through the Environment. London: Routledge.

Sutton, Philip (2007) The Environment: A Sociological Introduction. London: Polity Press.
Irwin, Alan (2001) Sociology and the Environment: A Critical Introduction to Society, Nature and Knowledge, London: Polity Press. Barry, John (1999) Environment and Social Theory. London: Routledge.
Foltz, R.C and F.M.Denny and A.Baharuddin, (2003) Islam and Ecology, Cambridge, Centre for the Study of World Religions. محمدی اصل ، عباس ، زنان و محیط زیست ، تهران، انتشارات شیرازه ، 1388.دابسون ، اندرسون ، اندیشه اجتماعی سبز ، ترجمه محسن ثلاثی ، تهران ،انتشارات جامعه شناسان ، 1388.میلر ، جی . تی. زیستن در محیط زیست ، ترجمه مجید مخدوم ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران، 1386.تومه ، ژرژ. توسعه فرهنگی و محیط زیست ، ترجمه محمود شارع پور ، تهران انتشارات باز ،1380.