تكنيك ژنراتور: ابزاري براي سنجش سرمایه اجتماعی فردي - انجمن جامعه شناسی ایران

اگرچه اقتصاددانان و ساير عالمان اجتماعي در طول قرن بيستم به ابزارهاي تحليل‌هاي بهتري دست يافتند ولي با اين وجود قادر نبودند كه به‌طور كامل تفاوت‌هاي مشاهده‌شده بين كشورهاي مختلف را از نظر سطح توسعه‌ اقتصادي، تبيين كنند. اين ابزارها قادر نبودند به اين سؤال پاسخ دهند كه چرا كشورهايي كه داراي سرمايه طبيعي و فيزيكي مشابه‌اي هستند، داراي ميزان نابرابري از رشد اقتصادي و درآمد سرانه‌ هستند. در همين‌حال، كارگزاران توسعه كه در ميدان عمل درگير مشاهده‌ و بررسي پروژه‌هاي توسعه‌ بودند، متوجه شدند كه پروژه‌هاي توسعه‌ داراي سرنوشت بسيار متفاوتي هستند. از همه اين‌ها مهمتر اين‌كه چرا جوامع به‌ظاهر مشابه، ازلحاظ مديريت منابع عمومي و سازماندهي فعاليت‌هاي جمعي، تفاوت زيادي با هم دارند. در دهه1960 محققان و كارگزاران توسعه به‌ تأثير كيفيت نيروي كار پي بردند و از آن‌زمان به‌بعد مفهوم سرمايه انساني مورد توجه محققان، كارگزاران توسعه‌ و سياستگذاران اجتماعي قرار گرفت. استفاده از مفهوم سرمايه انساني تا حدودي توانست خلاء علمي در فهم علل رشد

اقتصادي و تفاوت در ميزان موفقيت‌هاي پروژه‌هاي توسعه را پر نمايد. ولي در دهه1980، ابزار مفهومي جديدي مورد توجه عالمان اجتماعي و اقتصادی قرار گرفت كه تأكيد اصلي آن بر ويژگي‌هاي موجود در روابط اجتماعي بين انسان‌هاست. پذيرش و محبوبيت اين ابزار جديد تحت‌عنوان: سرمايه‌ اجتماعي، به‌جهت كاربرد آن‌ در سطوح مختلف (خرد، ميانه و كلان) در حوزه‌هاي مختلف زندگي اجتماعي ـ اقتصادي است. دولت‌ها با آگاهي از كاربرد سرمايه‌ اجتماعي در فقرزدايي، به استفاده از آن در برنامه‌ها و سياست‌‌هاي اجتماعي خود پرداختند. در دهه اخیر با شناسایی هر چه بیشتر حوزه های تحت تاثیر سرمایه اجتماعی، تقاضای زیادی برای بررسی تجربی آن پدید آمده است. به عبارت دیگر، به نظر می رسد که تقاضا برای سنجش تجربی سرمایه اجتماعی به مراتب بیشتر از عرضه آن است. تاکنون مفهوم سازی سرمایه اجتماعی بیشتر از سنجش آن مورد توجه بوده است. این امر تا حدودی ناشی از پیچیدگی و چند بعدی بودن این مفهوم می باشد. به طور کلی در مورد سرمایه اجتماعی دو رهیافت اصلی وجود دارد. به عبارتی، سرمایه اجتماعی را میتوان در دو سطح تحلیل نمود: سطح فردی (خرد) و سطح جمعی (کلان). هم مباحث نظری و هم تحقیقات تجربی در این دو سطح مختلف صورت گرفته است. نظریات پاتنام و کلمن در سطح کلان می باشد چون آنها سرمایه اجتماعی را امری میدانند که به طور جمعی تولید شده و از آن، کل اجتماع بهره مند میشود. از این دیدگاه سرمایه اجتماعی یک نفع جمعی است. رهیافت دیگر مربوط به سرمایه اجتماعی فردی میشود. در این رهیافت، هدف عملیاتی نمودن مفهوم سرمايه اجتماعي به گونه ای است که بتوان از آن برای سیاستگذاری اجتماعی استفاده کرد. بدین منظور از رهیافت تحلیل شبکه ای (Network Analysis) استفاده میشود. از دیدگاه سیاستگذاری این مدل دارای فواید زیادی است. در چارجوب تحلیل شبکه ای، منظور از سرمايه اجتماعي یعنی شبکه های اجتماعی که از طریق آنها دسترسی به منابع اجتماعی امکان پذیر میشود. در این تعریف، شبکه اجتماعی عنصر اصلی سرمايه اجتماعي محسوب میشود. واقعیت اینکه تاکنون اغلب مطالعات تجربی در مورد سرمایه اجتماعی در سطح جمعی و توسط موسسات آماری دولتی صورت گرفته است نظیر: ONS در انگلستان، ABS در استرالیا،و Statistics Canada در کانادا. این سنجش ها به گونه ای بوده که استفاده از نتایج بدست آمده را برای سیاستگذاری دشوار ساخته است. بدین منظور اخیرا تلاش بر این است که عملیاتی نمودن مفهوم سرمایه اجتماعی به گونه ای باشد که بتوان از آن برای سیاستگذاری اجتماعی و ارزیابی پروژه های توسعه استفاده نمود. بدین جهت استفاده از رهیافت تحلیل شبکه ای توصیه شده است. تحلیل شبکه ای به بررسی ویژگیهای شبکه ها میپردازد که شناخت این ویژگیها برای سنجش سرمایه اجتماعی ضروری است. با این روش هم میتوان وجود سرمایه اجتماعی را سنجید و هم نحوه عمل آن را.در اين سخنراني ابتدا برخی از مدل های سنجش سرمایه اجتماعی جمعی که تاکنون بیشتر مورد استناد بوده (نظیر: ابزار سنجش بانک جهانی SOCAT ، و چارچوب مفهومی مورد استفاده در استرالیا ) معرفی گردیده و سپس مدل جدیدی که به قصد بهره گیری از سرمایه اجتماعی برای سیاست اجتماعی طراحی گردیده مورد بحث قرار گرفت. در این راستا ابزارهای جدیدی که با سنجش شبکه های اجتماعی امکان بررسی تجربی سرمایه اجتماعی فردي را فراهم میسازند، معرفی شده اند از جمله: ژنراتور اسم/مفسر، ژنراتور موقعيت، و ژنراتور منابع. در انتهاي سخنراني مزايا و محدوديت هاي هر يك از اين ابزارها مورد بررسي قرار گرفت.